Oude Testament

Nieuwe Testament

Kerkelijk jaar

Onderwerpen

Categorie

Bron

Amos

De profeet Amos is bekend om zijn inzet voor recht en gerechtigheid en zijn kritiek op routineuze offers. Deze elementen maken Amos geliefd bij bevrijdingstheologen. Tegelijk geldt hij als donderprediker in een decadente tijd. Want zijn bejegening van de toplaag van de bevolking, die 'omhangt op divans en uit plengvaten wijn drinkt' (6:4-6), is niet mals. Op hun misdaden zal een oordeel volgen dat zijn weerga niet kent.

Ik weet immers hoe talrijk jullie misdaden zijn

en hoe groot in getal jullie zonden:

datje de rechtvaardige benauwt,

steekpenningen aanneemt

en de armen in de stadspoort verdrukt.

Amos 5:12

Daarom, zo zegt JHWH, de God van de machten, de Heer:

op alle pleinen zal rouwbeklag klinken,

op alle straten zal men ach en wee roepen (...)

wanneer Ik door je midden trek,

zegt JHWH.

Amos 5:16-17

De doortocht van JHWHdoor het volk, synoniem voor het voltrekken van het oordeel, zal links en rechts dood en verderf zaaien. Het resultaat zal een totale begrafenissfeer zijn. In het boek Amos zitten veel van zulke rouw- en dood-beelden (5:2-3; 8:3.10; 9:1-3). Ze functioneren als uiterste consequentie van de wantoestanden die de profeet in Israël signaleert.

Naast zulke voortvarende woorden staan er ook hymnische passages in de tekst. Daarin wordt vol lof de scheppingsmacht van JHWHbezongen en worden de brede en kosmische dimensies van zijn gezag aangeduid. Het zijn imponerende passages die het geheel uittillen boven de praktijk van alledag.

Want zie

die de boetseert en de wind schept

en de mens zijn plannen onthult,

die de dageraad tot duisterheid maakt

en de toppen der aarde betreedt:

JHWH, God van de hemelse machten, is zijn naam.

Amos 4:13

Structuur van Amos

Deel I woorden van de profeet

1:1-2

Inleiding

Inhoud: introductie van Amos en van het machtige woord van JHWH

1:3-2:16

Acht gerichtsspreuken

Inhoud: gericht tegen de volken èn als climax ook tegen Israël

3:1-15

Het vonnis over de dreigende interventie van JHWH jegens Israël

Terminologie uit een rechtszaak: de introductie van het vonnis (1-2), oproep van getuigen (9-12) en rol van de getuigen (13-15)

4:1-6:14

De misstanden toegespitst: over valse en oprechte religie

Inhoud: wat is heilig? Offers en weelde of de zoektocht naar recht?

Deel II verteld vanuit de profeet als ik-figuur

7:1-9:6

Vijf visioenen, het Bethel-incident en twee orakels

Inhoud: twee plagen over Israël, twee symbolen dat de maat vol is en ten slotte verwoesting van de tempel

9:7-15

Twee slotpassages

De harde aanpak van het volk (7-10) en een belofte van heil (11-15)

Wat is er verder bekend over de persoon van Amos? Hoewel hij afkomstig is uit Juda betreffen zijn woorden, zo is de klassieke opvatting, vooral het Noordrijk Israël (1:1; 4:1; 5:5; 6:1). Amos opereert dus om zo te zeggen buitenslands en als buitenstaander (vgl. 7:12-13). Deze visie is, wanneer men het geheel van het boek beluistert, niet overtuigend. Ook Juda en Jeruzalem zijn betrokken in de profetie. Jeruzalem wordt zelfs genoemd als bakermat van de goddelijke stem (1:2) en geldt in het slotvisioen ook als oriëntatiepunt (9:11-15). Het noordrijk met zijn heiligdommen in en Gilgal en met zijn hoofdstad mag dan centraal staan, het gaat in Amos niet uitsluitend over het Noordrijk.

In welke tijd speelt het boek? De koningsnamen Uzzia en Jerobeam wijzen naar de tijd rond de profetieën van Amos wordt ook verwezen naar de komende wegvoering en ballingschap van Israël in 722 (6:7.14; 7:10.17). De slotprofetie in Amos 9:11-15 maakt melding van de 'vervallen hut van David' en zinspeelt op de vervallen staat van Jeruzalem. Het is een heilsvoorzegging met jeremiaanse motieven (uitrukken, planten, herbouw van de stad) op grond waarvan men vaak denkt aan een datering na elk geval is duidelijk dat in het boek Amos gegevens zijn geïntegreerd uit verschillende perioden van Israëls geschiedenis. Dat is blijkbaar geen probleem zolang het gaat om herkenbare situaties zoals ballingschap en wederopbouw.

Over de achtergrond van de profeet - hij is de enige van alle schriftprofeten van wie het beroep vermeld staat - doen romantische speculaties de ronde. Schapenfokker, veehouder en vijgenkweker zijn de raadselachtige kwalificaties die op hem van toepassing zijn (1:1; 7:14). Amos zou dus een arme boer zijn geweest, of juist een grootgrondbezitter op grond van een parallel met II Koningen 3:4. Hoe dit ook zij, twee observaties lijken van belang: Amos is 'achter de schapen vandaan gehaald' wat een parallel biedt met de grote profeet Mozes (Ex. 3:1) en hij is geen profeet van professie maar komt uit de landbouw en veeteelt. Dat sluit aan bij twee belangrijke thema's in het boek, namelijk de omstreden rol van profetie temidden van een weerspannig volk (2:12; 7:13) en, aan de andere kant, de geweldige kracht van het goddelijk woord dat niet ongedaan kan worden gemaakt (1:2; 3:8; 7:10-17).

Literaire structuur

In de tekst van Amos komen veel series voor: van uitspraken, vragen en visoenen. Door het ritme van de herhaling wordt vaak toegewerkt naar een climax. Door deze herhalingen is een onderverdeling van de tekst goed te maken. Opvallend is de cesuur tussen Amos 1-6 en 7- het tweede deel is de profeet als ik-figuur aanwezig. Daarin komt ook een verhalend gedeelte voor: de confrontatie tussen de profeet en de priester van het rijksheiligdom in .

Toelichting

De eerste twee hoofdstukken van Amos bestaan uit een verzameling van orakels tegen de volken. Dat is een bekend genre uit de grote profeten (zie o.a. Jes. 13-21 en Jer. 46-51). Despreuken zijn allemaal op dezelfde manier opgebouwd. Op een stereotiepe beginzin volgt een aanduiding van de misdaad en daarna volgt de goddelijke represaillemaatregel.

Om drie overtredingen van ,

nee om vier zal Ik het niet herroepen.

Omdat ze met ijzeren sleden hebben vertrapt,

slinger Ik vuur in het huis van Hazaël.

Amos 1:3-4

Gilead is Israëlitisch grondgebied in het Overjordaanse en Hazaël koning van . De terugkerende beginzin (... zal ik het niet herroepen) verschillend worden geïnterpreteerd omdat het object niet staat vermeld. Meestal kiest men als betekenis dat JHWHzijn oordeel over deze volken niet zal herroepen. Dat zal dus voltrokken worden. Het drie-nee-vier patroon dient om ...

Log in of registreer gratis om verder te lezen.

Om verder te gaan heb je een account nodig.
Met een account heb je direct een maand gratis toegang, zonder verplichtingen.

Ik wil een account aanmaken

Met een account heb je direct een maand gratis toegang tot honderden preekschetsen, artikelen en nog veel meer.

Account aanmaken

Ik heb al een account

Heb je al een abonnement?
Log dan hieronder in.

Inloggen