Oude Testament

Nieuwe Testament

Kerkelijk jaar

Onderwerpen

Categorie

Bron

De dominee is ook maar een mens: hoe je om met psychologische kwetsbaarheid?

Hoe ga je als predikant om met je eigen kwetsbaarheid? Wat doe je met de psychologische thema’s waarmee jij worstelt, hoe ga je om met alle verwachtingen en eisen die mensen van je hebben, wat doe je met kritiek die je krijgt? Hoe kun je het goed doen in het contact met psychisch kwetsbare gemeenteleden?

De afgelopen tijd ben ik bezig geweest met het thema hechting en geloof en heb ik aandacht gevraagd voor kwetsbare gemeenteleden, naar aanleiding van mijn boek Breekbaar verbonden: hechtingsproblemen en geloofsvertrouwen. Maar als predikant ben je ook zelf een kwetsbaar mens. Hechtingsthema’s die bij hoorders spelen, kunnen bij jou eveneens actueel zijn. In je bediening neem je jezelf mee als mens, als gelovige, als zondaar en zoeker. Je bent niet alleen gezondene van God, maar ook gezonden door mensen en hebt de positie van een priester die bemiddelt tussen God en mensen. In mijn boek Ruimte om te horen: preken en de psyche van de luisteraars heb ik hier uitvoeriger over geschreven.

In deze bijdrage wil ik vijf suggesties doen om als dienaar van het Woord om te gaan met je eigen kwetsbaarheid. Uiteraard kunnen andere ambtsdragers, pastoraal werkers of gemeenteleden eveneens hun voordeel doen met deze suggesties.

  1. Wees je bewust van je eigen psychologische kwetsbaarheden.
    Reflecteer als ambtsdrager of werker in de kerk regelmatig op je eigen persoon, op je gevoeligheden en op de manier waarop je in het leven staat. Hoe ben je de persoon geworden die je nu bent? Welke ingrijpende gebeurtenissen heb je recent of langere tijd geleden meegemaakt en welke impact hebben ze op je (gehad)? Is er sprake van oude pijn of onzekerheid, en hoe werkt die door in je prediking en ambtelijke bediening? Als predikant ben je immers eerste hoorder, en jouw eigen thema’s kunnen meespelen in je tekstkeuze, de manier waarop je de preek vorm geeft, en de inhoud van je boodschap (zie ook Ruimte om te horen hst. 11). Dit kan fungeren als stoorzender, omdat het leidt tot een bepaalde eenzijdigheid. Tegelijk kan het ook een krachtbron zijn, omdat het hoorders die met vergelijkbare thema’s worstelen de mogelijkheid biedt om aan te haken.

    Het is belangrijk om zicht te hebben op oude pijn. Uitspraken of situaties in het heden – ook kritische reacties op je verkondiging – kunnen die pijn in het heden weer activeren. Hierdoor komt kritiek harder binnen, en kan je reactie feller zijn dan gewenst. Dat geldt trouwens ook andersom: de felheid waarmee gemeenteleden reageren zegt soms meer over hun eigen psyche dan over jou. Bewustwording en herkenning zijn eerste stappen in het proces van emotieregulatie en reflectie op je eigen reacties.

  2. Benoem je moeite: verwoord dat je het lastig vindt om aan de ander en haar/zijn psychische problematiek volledig recht te doen.
    De omgang met psychisch kwetsbare gemeenteleden kan best ingewikkeld zijn. Als je preekt voor de hele gemeente, is het soms lastig om alle valkuilen en klippen te omzeilen en degenen die worstelen met psychische problemen in het oog te houden. Die moeite mag er zijn. Als dominee ben je ook maar een mens en hoef je het niet perfect te doen. Wanneer je eigen moeite op dit punt laat onder woorden brengt, laat je kwetsbare gemeenteleden merken dat je hen wel degelijk op het oog en in het hart hebt. Tegelijk kun je hierin een rolmodel zijn. Wanneer iemand met hechtingsproblemen die perfectionisme als overlevingsstrategie heeft gekozen (‘ik moet het helemaal goed doen, dan word ik niet meer afgewezen’) merkt dat het ook oké is wanneer je niet perfect bent, betekent dat een heilzame nieuwe ervaring die belangrijk is in het herstelproces. Een klimaat waarin je niet de schijn hoeft op te houden, maar samen kwetsbaar mag zijn, is een vruchtbare bodem voor genezing en vernieuwing.

  3. Wees genuanceerd: aandacht voor psychische kwetsbaarheid is niet het enige dat belangrijk is een gemeente.
    Een kerkdienst is niet hetzelfde als een therapeutische sessie, en een dienaar van het Woord is (meestal) geen psycholoog. Het is wel goed om de kansel met een ‘tweede naïviteit’ te beklimmen: weet hebbend van psychologie, en met de dingen die je onder andere in het pastoraat zijn toevertrouwd, verkondig je Christus met gezag vanuit Gods Woord. Als je in de preekvoorbereiding gereflecteerd hebt op de psyche van je luisteraars, zal dat resoneren in de prediking en tot uiting komen in fijngevoeligheid en nuance.

    Tegelijk is het een spannende gedachte dat in de verkondiging vorm en inhoud niet van elkaar los te koppelen zijn. In een vorm waarin sensitiviteit voor kwetsbaarheid te merken is, klinkt dus ook theologie door. Een manier van preken waarin aandacht is voor (de impact van) psychologische problematiek, communiceert iets van de God die het geknakte niet verbreekt, Zijn stem niet verheft, maar met ontferming en tederheid heelt wat gebroken is, onderdrukten recht doet, en bevrijdt wie gevangen zit.

  4. Herstel breuken.
    Ondanks alle goede bedoelingen zeg je soms toch iets (of flap je er iets uit) wat bij een kwetsbare ander verkeerd binnenkomt. Wanneer je achteraf van mening bent dat je het beter anders had kunnen doen, te kort door de bocht was of anderszins, kom er dan op terug en zet dingen recht. Dat kan bijvoorbeeld door er in het kerkblad iets over te schrijven en jezelf op die manier te corrigeren. Belangrijker nog is om naar de gekwetste persoon toe te gaan en het gesprek te zoeken. Vaak is dat enorm ingewikkeld, omdat het vertrouwen van diegene onder het nulpunt is gezakt – en voorkomen is in dezen natuurlijk beter dan genezen. Tegelijk kan het ook heilzaam zijn: mensen met hechtingsproblemen hebben thuis vaak niet geleerd hoe je op een goede manier omgaat met verstoringen in relaties en hoe je het op een volwassen manier weer goed kunt maken, zonder dat de geleden pijn en moeite wordt weggepoetst of verzwegen. Het herstel van een breuk betekent dan winst en biedt een nieuwe ervaring, die in vaktermen een corrective emotional experience genoemd kan worden.

  5. Wees niet te snel met je oordeel.
    De kerk is een plaats die gestempeld wordt door onvoorwaardelijke liefde, genadige aanvaarding, vernieuwing en opnieuw beginnen. Leven van de genadige aanvaarding en ontferming van God geldt ook voor jezelf. Dat ontslaat je niet van je verantwoordelijkheid. Het geeft je wel de ruimte om op een ontspannen manier niet alleen dienaar van het Woord te zijn, maar ook dienaar van allen. ‘Voor iedereen ben ik wel iets geworden om hen te redden’, zegt Paulus (1. Kor. 9: 19-22). Misschien is het vandaag goed om te zeggen: Voor kwetsbare mensen in de kerk ben ik een kwetsbaar mens geworden. Hoe heerlijk is het om juist zo van Gods liefde te leven en die door te geven.

Dr. Hanneke Schaap-Jonker is psycholoog, theoloog en rector van het Kennisinstituut christelijke ggz , onderdeel van Eleos en De Hoop ggz .